Trong những năm gần đây, ESG không còn là một khái niệm xa lạ đối với cộng đồng doanh nghiệp toàn cầu. Nếu trước đây ESG thường được nhắc đến như một xu hướng phát triển bền vững dành cho các tập đoàn lớn, thì hiện nay, bộ tiêu chuẩn này đang dần trở thành một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động thương mại quốc tế, đặc biệt đối với các doanh nghiệp xuất khẩu và các đơn vị đang tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Nhiều chủ doanh nghiệp Việt Nam vẫn cho rằng ESG là câu chuyện của tương lai, hoặc chỉ liên quan đến hoạt động truyền thông thương hiệu. Tuy nhiên, thực tế thị trường đang cho thấy một bức tranh khác. Việc không đáp ứng các yêu cầu liên quan đến môi trường, trách nhiệm xã hội và quản trị doanh nghiệp hoàn toàn có thể khiến doanh nghiệp mất đi cơ hội hợp tác, thậm chí mất đơn hàng từ các đối tác quốc tế.
ESG là viết tắt của Environmental, Social và Governance, đại diện cho ba nhóm tiêu chí đánh giá mức độ phát triển bền vững của doanh nghiệp. Trong đó, yếu tố môi trường liên quan đến quản lý phát thải, sử dụng năng lượng, tài nguyên và chất thải; yếu tố xã hội tập trung vào điều kiện lao động, an toàn, phúc lợi và trách nhiệm cộng đồng; còn yếu tố quản trị phản ánh tính minh bạch, tuân thủ pháp luật và năng lực điều hành doanh nghiệp.
Ngày nay, nhiều tập đoàn đa quốc gia không chỉ đánh giá nhà cung cấp dựa trên giá cả hay chất lượng sản phẩm. Họ cũng đặt ra những yêu cầu rõ ràng về dữ liệu phát thải, quy trình quản lý môi trường, tiêu chuẩn lao động và hệ thống kiểm soát nội bộ. Đối với các ngành như dệt may, điện tử, nhựa, thép, logistics hay chế biến thực phẩm, ESG đã trở thành một phần trong quá trình lựa chọn và duy trì nhà cung cấp.
Áp lực này đang gia tăng mạnh mẽ hơn dưới tác động của các chính sách thương mại quốc tế. Một ví dụ điển hình là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu (CBAM), chính thức bước vào giai đoạn chuyển tiếp từ tháng 10 năm 2023. Theo cơ chế này, các doanh nghiệp xuất khẩu vào thị trường EU trong một số lĩnh vực nhất định sẽ phải cung cấp dữ liệu liên quan đến lượng phát thải carbon của sản phẩm. Điều này đồng nghĩa với việc nếu doanh nghiệp không có hệ thống theo dõi, đo lường và báo cáo phát thải minh bạch, khả năng bị giảm lợi thế cạnh tranh là hoàn toàn có thể xảy ra. Các nhà nhập khẩu có thể lựa chọn nhà cung cấp khác có năng lực đáp ứng tốt hơn, hoặc yêu cầu điều chỉnh lại điều kiện thương mại để giảm thiểu rủi ro tuân thủ.
Không chỉ từ thị trường quốc tế, tại Việt Nam, khung pháp lý về giảm phát thải và phát triển bền vững cũng đang được hoàn thiện nhanh chóng. Theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone, nhiều cơ sở sản xuất thuộc danh mục quy định sẽ phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính và xây dựng lộ trình giảm phát thải. Song song với đó, Quyết định 01/2022/QĐ-TTg đã ban hành danh sách các ngành và cơ sở có phát thải khí nhà kính thuộc diện phải kiểm kê. Điều này cho thấy ESG không còn đơn thuần là áp lực từ khách hàng nước ngoài, mà đang dần trở thành một phần trong nghĩa vụ pháp lý và chiến lược phát triển dài hạn của doanh nghiệp tại Việt Nam.
Trên thực tế, rủi ro lớn nhất không nằm ở việc doanh nghiệp chưa triển khai ESG, mà nằm ở việc doanh nghiệp không chuẩn bị trước khi thị trường hoặc đối tác bắt đầu yêu cầu. Khi đó, nhiều doanh nghiệp buộc phải xây dựng hệ thống dữ liệu trong thời gian ngắn, thuê tư vấn gấp, điều chỉnh quy trình vận hành và đào tạo lại nhân sự, kéo theo chi phí compliance tăng cao. Trong một số trường hợp, sự chậm trễ này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giao hàng, khả năng gia hạn hợp đồng hoặc cơ hội tiếp cận khách hàng mới.
Tuy nhiên, ESG không có nghĩa là doanh nghiệp phải đầu tư ngay vào những dự án lớn hay thay đổi toàn bộ hệ thống vận hành. Điều quan trọng là bắt đầu đúng cách. Việc rà soát nghĩa vụ pháp lý môi trường, chuẩn hóa dữ liệu tiêu thụ năng lượng, nguyên liệu và phát thải, đồng thời đánh giá các yêu cầu từ đối tác quốc tế sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước những thay đổi của thị trường. Khi có một lộ trình rõ ràng, ESG không chỉ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro, mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh trong dài hạn.
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ sang mô hình phát triển bền vững, câu hỏi không còn là “Doanh nghiệp có cần ESG hay không?”, mà là “Doanh nghiệp sẽ bắt đầu từ khi nào để không bị bỏ lại phía sau?”.
Nguồn tham khảo pháp lý và thị trường:
- Nghị định 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone.
- Quyết định 01/2022/QĐ-TTg về danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính.
- Cơ chế CBAM của European Commission.
- Hướng dẫn báo cáo phát thải từ European Union và các yêu cầu ESG trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
