Ủy ban Châu Âu (EC) vừa qua đã công bố một dự thảo quy định mang tính bước ngoặt, mở đường cho các nhà nhập khẩu khấu trừ giá carbon đã trả bên ngoài EU thông qua các tín chỉ carbon quốc tế và tín chỉ Điều 6 được Liên hợp quốc phê duyệt khỏi các khoản phí thuộc Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM).
Mặc dù động thái này gửi đi một “tín hiệu tích cực” mạnh mẽ, thừa nhận vai trò của thị trường carbon theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris, nhưng nó cũng đang vấp phải làn sóng tranh cãi dữ dội từ các chuyên gia khí hậu và các nhóm công nghiệp nội bộ EU vì nguy cơ làm tổn hại đến tính toàn vẹn môi trường.
Tín hiệu từ Brussels: Mở cửa nhưng đi kèm “rào chắn”
Theo dự thảo quy định đang được EC lấy ý kiến đến ngày 10 tháng 6, các nhà nhập khẩu vào EU có thể dùng tín chỉ phát hành cho các dự án ngoài EU và tín chỉ Điều 6 (với điều kiện các tín chỉ này đủ điều kiện sử dụng trong một cơ chế định giá carbon nội địa của nước xuất khẩu) để chứng minh cho nghĩa vụ tài chính đã hoàn thành ở nước ngoài.
Tuy nhiên, để bảo vệ mục tiêu cốt lõi của chính sách khí hậu, EU đã thiết lập hai rào cản kỹ thuật quan trọng:
- Mức trần 10%: Tỷ trọng tín chỉ quốc tế chỉ được chiếm tối đa 10% trong tổng số cơ chế định giá carbon được khấu trừ. Ngưỡng này nhằm đảm bảo các quốc gia xuất khẩu phải ưu tiên các nỗ lực khử carbon trong nước trước tiên.
- Khấu trừ dựa trên giá trị (tấn đổi giá), không phải “tấn đổi tấn”: Dự thảo yêu cầu giá trị khấu trừ phải tương ứng với giá chứng chỉ CBAM. Điều này nghĩa là nếu giá chứng chỉ CBAM là 75 euro/tấn, trong khi giá carbon đã trả thông qua tín chỉ ở nước ngoài chỉ là 30 euro/tấn, nhà nhập khẩu vẫn phải nộp phần chênh lệch 45 euro/tấn cho EU.
Hai luồng quan điểm: Kỳ vọng thị trường tỷ USD đối lập với sự thận trọng
Quyết định mới của EU ngay lập tức chia rẽ giới quan sát thành hai phe rõ rệt về triển vọng thực tế đối với nhu cầu tín chỉ Điều 6.
Phe lạc quan: Kích hoạt dòng vốn mới cho các nước đang phát triển
Ông Sebastian Manhart, cố vấn chính sách tại sàn giao dịch Carbonfuture, phân tích: Nếu CBAM tạo ra tới 30 tỷ euro từ phí carbon, việc cho phép chuyển đổi 10% sang các dự án carbon sẽ mở ra một thị trường tuân thủ mới có trị giá hơn 3 tỷ euro. Với đà tăng giá được dự báo của EU ETS và sự hình thành của các cơ chế định giá carbon toàn cầu, con số này sẽ còn tăng trưởng mạnh mẽ.
Đồng thời, quy định này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy các chính phủ tại các nền kinh tế mới nổi có thế mạnh xuất khẩu lớn sang EU (như Ấn Độ) tăng tốc vận hành khung Điều 6, hợp thức hóa quy trình cấp phép, điều chỉnh tương ứng (corresponding adjustments) và ký kết các thỏa thuận song phương để giảm gánh nặng kinh tế ròng cho doanh nghiệp.
Phe thận trọng: Sẽ không có “làn sóng nhu cầu” tức thời
Ngược lại, ông Andrea Bonzanni, Giám đốc chính sách quốc tế tại Hiệp hội Giao dịch Phát thải Quốc tế (IETA), nhận định cơ chế này sẽ không thúc đẩy nhu cầu mới quá lớn. Nhà nhập khẩu EU không thể tự ý mua tín chỉ tự do để thay thế cho chứng chỉ CBAM; tín chỉ đó bắt buộc phải là một phần cấu thành của một cơ chế tuân thủ nội địa hiện có (ví dụ như ETS của Hàn Quốc hay thuế carbon của Singapore). Do đó, các rào chắn của EU sẽ kìm hãm đáng kể tốc độ tăng trưởng nhu cầu trong ngắn hạn.
Làn sóng phản đối nội bộ: “Đặt xe trước ngựa”
Sự linh hoạt bổ sung này của EC đang hứng chịu áp lực chỉ trích nặng nề từ ngay trong lòng Liên minh Châu Âu, bao gồm các nghị sĩ Nghị viện Châu Âu và các hiệp hội công nghiệp nặng.
- Sự bất công bằng công nghiệp: Hiện tại, Hệ thống giao dịch phát thải của EU (EU ETS) nghiêm cấm hoàn toàn việc sử dụng tín chỉ carbon quốc tế. Do đó, các Hiệp hội Thép Châu Âu (Eurofer) và Hiệp hội Phân bón Châu Âu (Fertilizers Europe) lập luận rằng CBAM cần phải phản ánh chính xác cấu trúc của EU ETS. Việc cho phép hàng nhập khẩu nước ngoài dùng tín chỉ Điều 6 trong khi các ngành công nghiệp nội địa EU không được phép là một sự bất công bằng thương mại, tạo không gian cho hành vi “kinh doanh chênh lệch giá tuân thủ” (arbitrage tuân thủ).
- Mất đi bản chất kỹ thuật: Nhiều chuyên gia môi trường, bao gồm tổ chức phi chính phủ Carbon Market Watch (CMW), gọi đây là “một bước lùi” khía cạnh chính trị lấn át tính kỹ thuật. Việc mở cửa cho một thị trường mới sơ khai như Điều 6 có nguy cơ mang lại những hệ lụy tiêu cực quen thuộc của thị trường tự nguyện: tín chỉ chất lượng thấp, tính bổ sung yếu, tính trùng lặp dữ liệu và tranh chấp xác thực dự án.
Bài học cho Việt Nam: Uy tín chất lượng dữ liệu là then chốt
Mặc dù quy định này vẫn đang trong giai đoạn dự thảo, nhưng rõ ràng EU đã gửi đi một thông điệp chính sách mang tính định hướng dài hạn: Tín chỉ Điều 6 chất lượng cao sẽ là một phần cốt lõi của hệ sinh thái định giá carbon quốc tế tích hợp, gắn liền với chính sách thương mại toàn cầu.
Đối với các quốc gia xuất khẩu chịu ảnh hưởng lớn từ CBAM như Việt Nam, ngưỡng uy tín đối với các tín chỉ tham gia vào cơ chế này sẽ cực kỳ khắt khe, vượt xa các tiêu chuẩn thông thường của thị trường tự nguyện. Nếu các doanh nghiệp và chính phủ không thể chứng minh tính minh bạch trong việc điều chỉnh tương ứng và chất lượng thực chất của dự án, rủi ro danh tiếng và nguy cơ bị từ chối thị trường sẽ rất lớn.
Việc xây dựng một hệ thống Giám sát, Báo cáo và Thẩm định (MRV) vững chắc, chất lượng dữ liệu phát thải cao và đồng bộ hóa lộ trình định giá carbon nội địa với các chuẩn mực của Thỏa thuận Paris không còn là mục tiêu khuyến khích, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để bảo vệ năng lực cạnh tranh thương mại của quốc gia trên trường quốc tế.
Tổng hợp phân tích từ Carbon Pulse và báo cáo của perspectives Climate Group.
