Thị trường carbon toàn cầu đang bước vào giai đoạn tăng tốc nhưng cũng chịu áp lực lớn về liêm chính, minh bạch và hiệu quả giảm phát thải thực chất. Nhiều quốc gia châu Á – trong đó có Việt Nam, Ấn Độ, Thái Lan và New Zealand – phải đồng thời theo đuổi lợi ích kinh tế và mục tiêu khí hậu, trong khi những ngành khó giảm phát thải như vận tải biển xuất hiện các giải pháp chi phí thấp nhưng hiệu quả cao.
1. 20 năm hình thành và biến động của thị trường carbon tự nguyện (VCM)
Sau hai thập kỷ phát triển, VCM đã đi từ giai đoạn sơ khai sau Cơ chế Phát triển sạch (CDM) đến mức giao dịch gần 2 tỷ USD năm 2021. Từ mức tương đương chỉ 2% quy mô EU ETS năm 2007, thị trường mở rộng mạnh nhờ sự tham gia của doanh nghiệp toàn cầu và hệ thống tiêu chuẩn ngày càng chặt chẽ, với 96% tín chỉ được thẩm tra độc lập từ năm 2008.
Giai đoạn phục hồi sau khủng hoảng tài chính cho thấy ít nhất 10,7 triệu tCO₂ được mua vì lợi ích ngoài carbon (đồng lợi ích thiên nhiên, sinh kế). Dữ liệu phản bác nhận định doanh nghiệp mua tín chỉ để “greenwash”, khi nhóm này thường hành động khí hậu mạnh hơn.
Thị trường hiện phân hóa thành hai nhóm: tín chỉ loại bỏ chất lượng cao (DAC, biochar) với giá cao; và các dự án thiên nhiên giàu đồng lợi ích nhưng giá thấp hơn và chịu nhiều rủi ro đánh giá. Trong bối cảnh Điều 6 sắp vận hành, yêu cầu lớn nhất là minh bạch dữ liệu, năng lực MRV và đảm bảo giảm phát thải thực chất — những yếu tố Việt Nam cần chú trọng trong thiết kế thị trường carbon.
2. Việt Nam có nguy cơ mất nguồn thu lớn nếu duy trì trần chuyển nhượng thấp
VCCI cảnh báo dự thảo nghị định về tín chỉ carbon đang đặt mức trần chuyển nhượng quốc tế quá thấp (10% cho giao thông xanh và 10–20% cho điện tái tạo), có thể làm giảm động lực đầu tư.
Điện gió trên bờ hiện tạo 2.500–3.000 tCO₂e/MW/năm, tương đương 50.000–90.000 USD/MW ở giá quốc tế 20–30 USD. Doanh thu từ tín chỉ có thể tăng 26–40% lợi nhuận dự án — một yếu tố quan trọng trong giai đoạn cạnh tranh vốn.
Nếu hạn mức chuyển nhượng quá chặt trước 2030, Việt Nam có thể đánh mất cơ hội hàng tỷ USD. VCCI cũng đề nghị làm rõ định nghĩa “giao thông xanh” để không bỏ sót các cấu phần như sản xuất phương tiện, hạ tầng sạc, trạm đổi pin.
3. Ấn Độ và bài toán xây dựng thị trường tín chỉ liêm chính
VCM toàn cầu trị giá 2 tỷ USD năm 2022 và có thể đạt 50 tỷ USD vào 2030 nếu nâng chuẩn chất lượng. Dù Ấn Độ đã tạo 278 triệu tín chỉ trong 10 năm (15–20% cung toàn cầu), thị trường đối mặt bất cập lớn: 47,7 triệu tín chỉ được đánh giá “có vấn đề”.
Các dự án AFOLU mất trung bình 1.600 ngày để đăng ký, cùng thách thức về đất đai và năng lực thẩm định. Giá tín chỉ phân hóa mạnh (1–15 USD đối với tránh phát thải; 30–80 USD cho loại bỏ). Bài viết kêu gọi thiết lập giá sàn, MRV số, blockchain và nền tảng gộp dự án nhằm tăng tính liêm chính.
4. Thái Lan tham gia cơ chế CORSIA với tín chỉ Premium T-VER
ICAO đã phê duyệt Premium T-VER làm tiêu chuẩn đủ điều kiện cho các hãng bay quốc tế mua tín chỉ, mở ra thị trường nội địa lớn cho Thái Lan.
Nhu cầu tín chỉ của 5 hãng bay Thái dự kiến vượt 400.000 tCO₂ (2024–2026). Các dự án phải phát sinh giảm phát thải sau 2021 và được cấp phép trước khi xuất khẩu. Dữ liệu sử dụng tín chỉ sẽ được báo cáo trong BTR để tăng minh bạch.
Trong bối cảnh SAF khan hiếm, tín chỉ carbon trở thành công cụ quan trọng giúp airlines tuân thủ net-zero 2050.
5. New Zealand đứng trước nguy cơ không đạt cam kết Paris
Phân tích mới cho thấy New Zealand có thể thiếu tới 84 triệu tCO₂ để đáp ứng mục tiêu 2030. Nếu không mua tín chỉ quốc tế, nước này có thể vi phạm cam kết Paris và chịu nghĩa vụ tài chính hàng chục tỷ đô.
Trong khi Bộ Tài chính phản đối chi “hàng tỷ USD” để mua tín chỉ, phe đối lập và Đảng Xanh cho rằng chính phủ thiếu minh bạch, nhất là khi New Zealand đang ký nhiều MOU hợp tác giảm phát thải với Việt Nam, Thái Lan, Hàn Quốc, Singapore…
6. Ngành hàng hải: giảm thịt đỏ → giảm chi phí vận hành 10–12% mỗi năm
Hệ thống thực phẩm chiếm 26–30% phát thải toàn cầu, trong đó 6% đến từ lãng phí. Dữ liệu Garrets cho thấy mỗi thủy thủ phát sinh 25–35 kg CO₂/ngày từ suất ăn, với thịt đỏ chiếm hơn 60%.
Lãng phí thực phẩm trên tàu có thể đạt 10–15% tổng mua vào, đặc biệt trong nhóm thịt và hải sản. Chỉ cần: giảm tần suất thịt đỏ, thay bằng gà hoặc cá, kiểm soát khẩu phần, số hóa theo dõi lãng phí — các hãng tàu có thể giảm phát thải đáng kể và tiết kiệm 10–12% chi phí mỗi năm.
